Uşağın həyatının ilk illəri onun gələcək inkişafı üçün ən vacib mərhələlərdən biridir. Bu dövrdə uşağın yalnız ilkin bilikləri deyil, həm də sosial davranışı, ünsiyyət bacarığı, yaradıcılığı, emosional inkişafı və məktəbə hazırlığı formalaşır. Buna görə məktəbəqədər təhsil sadəcə uşaqlara müxtəlif məlumatların öyrədilməsi ilə məhdudlaşmır. Burada əsas məqsəd uşağın yaş xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə hərtərəfli inkişafını təmin etməkdir.
Məhz bu sahədə çalışacaq mütəxəssisləri hazırlayan ixtisaslardan biri Məktəbəqədər təhsil ixtisasıdır. İxtisas pedaqogika, uşaq psixologiyası, təlim metodikası və məktəbəqədər yaş dövrünün xüsusiyyətlərini bir araya gətirir.
Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi məktəbəqədər təhsili fasiləsiz təhsil sisteminin ilk pilləsi kimi müəyyən edir. Nazirliyin məlumatına görə bu mərhələ uşaqların əqli, fiziki və yaradıcı potensialının, sosial-emosional bacarıqlarının, estetik tərbiyəsinin və zəruri həyati bacarıqlarının inkişafında mühüm rol oynayır.
Məktəbəqədər təhsil ixtisası erkən yaş və məktəbəqədər dövrdə olan uşaqların təlim-tərbiyəsini və inkişafını təşkil edə bilən pedaqoji mütəxəssislərin hazırlanmasına yönəlib.
Bu ixtisası seçən tələbələr uşaqların yaş və psixoloji xüsusiyyətlərini, onların necə öyrəndiyini, oyun vasitəsilə inkişafın necə təşkil edildiyini və məktəbə hazırlıq prosesinin hansı prinsiplər əsasında aparıldığını öyrənirlər.
Azərbaycan qanunvericiliyində məktəbəqədər təhsil məktəbəqədər yaşlı uşaqların intellektual, fiziki və mənəvi inkişafına xidmət edən ilkin bilik, bacarıq və vərdişlərin mənimsənilməsi prosesi kimi müəyyən edilir. Məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin əsas vəzifələrindən biri isə uşaqların ümumi təhsilə hazırlanmasıdır.
Məktəbəqədər təhsilin məqsədi uşağı sadəcə məktəbə hazırlamaq deyil. Bu mərhələdə uşağın şəxsiyyət kimi formalaşması üçün ilkin baza yaradılır.
Rəsmi dövlət standartlarında uşaqların yaş, fiziki, psixoloji və fizioloji xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məktəbəqədər təhsil vasitəsilə uşaqların sosial, idraki və estetik inkişafı, sadə əmək vərdişləri, həyati bacarıqları və milli və ümumbəşəri dəyərləri mənimsəməsi nəzərdə tutulur.
Bu səbəbdən məktəbəqədər təhsil müəllimindən həm pedaqoji bilik, həm də uşaqlarla düzgün ünsiyyət qurmaq bacarığı tələb olunur.
Tədris planı universitetə və proqramın strukturuna görə dəyişə bilər. Lakin bu istiqamətdə təhsil alan tələbələr adətən pedaqogika, psixologiya, məktəbəqədər təlim metodikası və uşaqların inkişafı ilə bağlı fənlərlə tanış olurlar.
Proqramda aşağıdakı istiqamətlər üzrə fənlərə rast gəlmək mümkündür:
Tələbələr təlim və tərbiyənin nəzəri əsaslarını öyrənirlər.
Bu istiqamətə:
Pedaqogikanın əsasları Təlim nəzəriyyəsi Tərbiyə nəzəriyyəsi Təhsil tarixi Pedaqoji texnologiyalar Təhsildə qiymətləndirmə
kimi mövzular daxil ola bilər.
Məktəbəqədər yaş dövründə uşaqların psixoloji inkişafını başa düşmək gələcək mütəxəssis üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Tələbələr:
Uşaq psixologiyası Yaş psixologiyası İnkişaf psixologiyası Pedaqoji psixologiya Sosial-emosional inkişaf
kimi istiqamətləri öyrənə bilərlər.
İxtisasın əsas istiqamətlərindən biri uşaqlara müxtəlif bilik və bacarıqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə öyrədilməsidir.
Burada:
məktəbəqədər təlimin təşkili; oyun əsaslı öyrənmə; nitq inkişafı; ilkin riyazi təsəvvürlərin formalaşdırılması; ətraf aləmlə tanışlıq; yaradıcılıq fəaliyyətləri; musiqi və estetik fəaliyyət; fiziki inkişaf
kimi istiqamətlər öyrənilə bilər.
Məktəbəqədər təhsil sırf nəzəri ixtisas deyil. Gələcək pedaqoqun real uşaqlarla işləmə bacarığı qazanması olduqca vacibdir.
Praktiki hazırlıq zamanı tələbələr uşaqlar üçün fəaliyyət planı hazırlamağı, məşğələləri təşkil etməyi, qrup daxilində davranışları müşahidə etməyi və uşaqların fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almağı öyrənə bilərlər.
Məsələn, tələbə uşaqlarla:
rəsm fəaliyyəti; musiqi fəaliyyəti; Oyun; nağıl və hekayə; sadə riyazi tapşırıqlar; nitq inkişafı məşğələləri; fiziki fəaliyyətlər
üzrə müxtəlif məşğələlər təşkil edə bilər.
Məktəbəqədər yaş dövründə oyun uşağın əsas öyrənmə vasitələrindən biridir.
Uşaq oyun zamanı həm ünsiyyət qurur, həm qaydaları öyrənir, həm problem həll edir, həm də yaradıcılığını inkişaf etdirir.
Elm və Təhsil Nazirliyi də məktəbəqədər qrup mühitinin uşaqların araşdırma qabiliyyətinin, özünəinamının və həmyaşıdları ilə qarşılıqlı münasibətlərinin inkişafına imkan yaratdığını qeyd edir.
Bu səbəbdən məktəbəqədər təhsil ixtisasında gələcək mütəxəssisə yalnız dərs keçmək deyil, oyun və fəaliyyət vasitəsilə öyrətmək bacarığı da lazımdır.
Bu iki ixtisas bir-birinə yaxın olsa da, eyni deyil.
Məktəbəqədər təhsil əsasən məktəbəqədər yaşlı uşaqların inkişafı və təlim-tərbiyəsinə yönəlib.
İbtidai sinif müəllimliyi isə artıq ümumi təhsil sistemində ibtidai siniflərdə tədrisin təşkilinə fokuslanır.
Məktəbəqədər təhsildə oyun, sosial-emosional inkişaf, ilkin bilik və bacarıqların formalaşdırılması daha böyük rol oynayır.
İbtidai təhsildə isə uşaqlar artıq sistemli şəkildə oxu, yazı, riyaziyyat və digər akademik istiqamətlər üzrə təhsil almağa başlayırlar.
Dövlət standartına əsasən məktəbəqədər təhsil uşağın müxtəlif inkişaf istiqamətlərini əhatə edir. Bu mərhələdə uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq sosial, idraki, fiziki və yaradıcı bacarıqlarının inkişafına şərait yaradılır.
Məsələn, uşaqlarda:
ünsiyyət bacarığı; Özünüifadə; Müstəqillik; sadə məntiqi düşünmə; Yaradıcılıq; motor bacarıqları; sosial münasibətlər; gündəlik həyati bacarıqlar
formalaşdırılır.
Bu ixtisasın məzunları müxtəlif məktəbəqədər təhsil müəssisələrində işləyə bilərlər.
Əsas iş imkanlarına aşağıdakılar daxildir:
dövlət uşaq bağçaları; özəl uşaq bağçaları; məktəbəqədər hazırlıq mərkəzləri; inkişaf mərkəzləri; erkən inkişaf mərkəzləri; məktəbə hazırlıq qrupları; uşaq təhsil mərkəzləri; müxtəlif təhsil layihələri.
Məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin rəsmi anlayışına görə bu müəssisələr uşaqların təlim-tərbiyəsi, əqli, fiziki və mənəvi inkişafı və ümumi təhsilə hazırlanmasını həyata keçirir.
Məzunların işləyə biləcəyi vəzifələrdən əsasları bunlardır:
Məktəbəqədər təhsil müəllimi
Uşaqlarla gündəlik təlim-tərbiyə fəaliyyətini təşkil edir və inkişaf prosesini izləyir.
Tərbiyəçi
Uşaqların gündəlik fəaliyyətini, davranışını və sosial münasibətlərini təşkil edir.
Məktəbə hazırlıq müəllimi
Uşaqları məktəbə keçidə hazırlayır və onların ilkin akademik bacarıqlarının inkişafına kömək edir.
Uşaq inkişafı üzrə mütəxəssis
Uşaqların müxtəlif inkişaf istiqamətləri üzrə fəaliyyətlərin hazırlanmasında iştirak edir.
Təcrübə və əlavə ixtisaslaşmadan sonra idarəetmə və metodiki istiqamətdə də karyera qurmaq mümkündür.
Məzunlar həm dövlət, həm də özəl sektorda karyera qura bilərlər.
Dövlət müəssisələrində işə qəbul və əmək münasibətləri müvafiq dövlət qaydaları çərçivəsində həyata keçirilir.
Özəl müəssisələrdə isə işə qəbul qaydaları müəssisənin daxili tələblərindən asılıdır.
Özəl bağçalarda xarici dil, Montessori yanaşması, beynəlxalq kurikulumlar və əlavə pedaqoji sertifikatlar kimi bacarıqlar namizədə üstünlük qazandıra bilər.
Bu ixtisası seçən tələbənin yalnız akademik göstəriciləri deyil, şəxsi və kommunikativ bacarıqları da vacibdir.
Yaxşı məktəbəqədər təhsil mütəxəssisi:
uşaqlarla düzgün ünsiyyət qurmağı; səbirli olmağı; uşaqları dinləməyi; onların fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almağı; yaradıcı fəaliyyətlər hazırlamağı; qrup idarə etməyi; valideynlərlə düzgün kommunikasiya qurmağı; problemli situasiyalarda düzgün qərar verməyi
bacarmalıdır.
Məktəbəqədər təhsil xüsusilə uşaqlarla işləməyi sevən və pedaqoji sahəyə marağı olan şəxslər üçün uyğun seçimdir.
Əgər siz:
uşaqlarla işləməyi sevirsinizsə; səbirli və məsuliyyətlisinizsə; yaradıcı fəaliyyətlərdən zövq alırsınızsa; ünsiyyət qurmağı bacarırsınızsa; pedaqogikaya marağınız varsa; uşaqların inkişafına töhfə vermək istəyirsinizsə,
bu ixtisası seçimləriniz arasında nəzərdən keçirə bilərsiniz.
Bu ixtisasın əsas üstünlüklərindən biri fəaliyyət sahəsinin konkret və praktik olmasıdır.
Məzun:
təhsil sektorunda işləyə bilər; dövlət və özəl müəssisələrdə fəaliyyət göstərə bilər; uşaqların inkişafı üzrə müxtəlif layihələrdə iştirak edə bilər; əlavə pedaqoji təlimlər keçə bilər; xarici dil və alternativ təhsil metodlarını öyrənərək karyera imkanlarını genişləndirə bilər.
Bundan əlavə, məktəbəqədər təhsilin dövlət tərəfindən təhsilin ilk pilləsi kimi qəbul edilməsi bu sahənin təhsil sistemindəki əhəmiyyətini göstərir.
Bəli.
Xüsusilə özəl və beynəlxalq məktəbəqədər təhsil müəssisələrində ingilis dili bilmək əlavə üstünlük yarada bilər.
İngilis dili bilən mütəxəssis:
beynəlxalq metodik resurslardan istifadə edə; xarici təlimlərdə iştirak edə; beynəlxalq kurikulumlarla tanış ola; ikidilli və ya beynəlxalq proqramlarda işləyə bilər.
Bundan əlavə, Montessori, Reggio Emilia və digər erkən uşaq təhsili yanaşmaları üzrə beynəlxalq resursları öyrənmək üçün də xarici dil faydalıdır.
Bakalavr təhsilindən sonra məzunlar pedaqogika və təhsilin müxtəlif istiqamətləri üzrə magistratura təhsili davam etdirə bilərlər. Konkret uyğun ixtisaslaşmalar qəbul qaydalarına və universitetin tələblərinə əsasən müəyyən edilir.
Magistratura təhsili gələcəkdə:
pedaqoji tədqiqat; təhsil idarəçiliyi; metodik fəaliyyət; akademik karyera
kimi istiqamətlərdə inkişaf üçün əlavə imkan yarada bilər.
Məktəbəqədər təhsil ümumilikdə məktəbəqədər yaşlı uşaqların təlim-tərbiyəsi və inkişafına yönəlib.
Xüsusi təhsil isə sağlamlıq imkanları məhdud və ya xüsusi təhsil ehtiyacları olan şəxslərin təhsilinin təşkilinə yönəlmiş ayrıca sahədir.
Azərbaycanın rəsmi sənədlərində sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün məktəbəqədər təhsildə ayrıca xüsusi dövlət standartlarının müəyyən edildiyi qeyd olunur.
Bu səbəbdən məktəbəqədər təhsil alan tələbənin inklüziv təhsil və xüsusi təhsil ehtiyacları haqqında əlavə biliklər əldə etməsi də peşəkar inkişaf baxımından faydalıdır.
Azərbaycanda məktəbəqədər təhsil dövlət tərəfindən təhsil sisteminin ilk pilləsi kimi qəbul edilir. Dövlət standartları məktəbəqədər təhsilin məzmununu, idarə olunmasını, infrastrukturunu, təhsilverənlərə dair keyfiyyət göstəricilərini və uşaqların əldə etməli olduğu bilik, bacarıq və vərdişləri müəyyənləşdirir.
Bu isə o deməkdir ki, məktəbəqədər təhsil müəssisələrində fəaliyyət yalnız uşaqların gündəlik qayğısı ilə məhdudlaşmır. Burada müəyyən edilmiş təhsil və inkişaf məqsədlərinə uyğun sistemli pedaqoji fəaliyyət həyata keçirilir.
Əgər məqsədiniz təhsil sahəsində işləmək və uşaqların erkən inkişafına töhfə verməkdirsə, Məktəbəqədər təhsil uyğun ixtisaslardan biri ola bilər.
Bu ixtisas sizə pedaqoji biliklərlə yanaşı, uşaq psixologiyası, təlim metodikası, kommunikasiya və praktik fəaliyyət bacarıqları qazandırır.
Lakin bu sahəni yalnız “uşaqları sevirəm” düşüncəsi ilə seçmək düzgün deyil. Məktəbəqədər təhsil səbir, yüksək məsuliyyət, emosional dayanıqlıq və davamlı öyrənmə tələb edən peşə sahəsidir. Məktəbəqədər təhsil ixtisası uşaqların erkən yaş dövründə inkişafını, təlim-tərbiyəsini və məktəbə hazırlanmasını təşkil edə bilən mütəxəssislərin hazırlanmasına yönəlmiş pedaqoji ixtisasdır.
Bu ixtisası seçən tələbələr uşaq psixologiyası, pedaqogika, məktəbəqədər təlim metodikası, inkişaf, oyun əsaslı öyrənmə və uşaqlarla kommunikasiya kimi istiqamətlər üzrə biliklər əldə edirlər.
Məzun olduqdan sonra dövlət və özəl uşaq bağçalarında, məktəbə hazırlıq qruplarında, inkişaf mərkəzlərində və digər təhsil müəssisələrində işləmək mümkündür.
Əgər uşaqların inkişafında rol oynamaq, pedaqoji sahədə karyera qurmaq və gələcək nəsillərin təhsil həyatının ilk mərhələsində iştirak etmək istəyirsinizsə, Məktəbəqədər təhsil sizin üçün nəzərdən keçirilməyə dəyər ixtisaslardan biridir.
